Het in 1994 ingevoerde artikel 23 van de Grondwet bracht de sociaaleconomische en culturele grondrechten onder in één gemeenschappelijke noemer: het recht van eenieder om een menswaardig leven te leiden. Dit fundamentele uitgangspunt werd aanvankelijk beschouwd als een richtinggevende doelstelling voor de wetgever, zonder rechtstreekse afdwingbare subjectieve rechten voor de burger. Intussen heeft het een veel breder en diepgaander parcours afgelegd, niet in het minst door de rechtspraak die artikel 23 heeft voorzien van een duidelijk toetsingskader, met het standstillbeginsel als belangrijk referentiepunt. De vraag rijst of dit beginsel nog volstaat, of dat de kern van artikel 23 – het recht op menselijke waardigheid – rechtstreeks centraal moet komen te staan.
De klassieke liberale grondrechten veronderstellen vooral een onthoudingsplicht van de overheid. De sociaaleconomische rechten van artikel 23 zijn anders: zij vergen in beginsel een positieve inzet van de overheid om sociale ongelijkheden te compenseren en maatschappelijke participatie te bevorderen. Het recht op arbeid, billijke arbeidsvoorwaarden, collectief overleg en sociale zekerheid zijn rechtstreeks geïnspireerd door internationale instrumenten zoals het Europees Sociaal Handvest.
Opvallend is dat in de voorbereidende werken nauwelijks wordt ingegaan op de inhoudelijke invulling van menselijke waardigheid. Twee auteurs hebben geprobeerd dit gemis op te vullen: Jacques Fierens en Eric Lancksweerdt. Zij vertrekken vanuit filosofie, moraalwetenschappen en humanistische psychologie. Daarbij wordt menselijke waardigheid beschouwd als het fundament van het recht, en als sokkel van de sociaaleconomische rechten.
Hun benadering sluit aan bij internationale ontwikkelingen. Sinds de preambule van het VN-Handvest en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens is menselijke waardigheid een kernbegrip, herhaald in diverse verdragen en ook in andere Europese grondwetten. Het recht op waardigheid is universeel en vormt een juridisch principe dat rechtsordes richting geeft. Dat geldt evenzeer voor de Belgische Grondwet, waarin artikel 23 expliciet verwijst naar dit recht.
Door hedendaagse rechtsfilosofie, onder meer van Martha Nussbaum en Amartya Sen, werd menselijke waardigheid verder geconcretiseerd in termen van vermogens en keuzemogelijkheden (“capabilities”). Ongelijkheid wordt daarbij begrepen als een tekort aan daadwerkelijke mogelijkheden om een volwaardig leven te leiden. Dit geeft de sociaaleconomische grondrechten een dynamisch karakter, dat meer vraagt dan louter formele gelijkheid.
Menselijke waardigheid impliceert bovendien een verantwoordelijkheid van de overheid om een zekerheidskader te bieden, evenals een voldoende toegankelijke rechtspraak die effectief bescherming garandeert. Dit plaatst de rechter niet alleen voor de taak conflicten te beslechten, maar ook voor de opdracht om sociale grondrechten te bewaken binnen een evenwichtig kader.
Hoewel artikel 23 geen onmiddellijke subjectieve rechten toekent, verplicht het de overheid wel om de sociale rechten concreet vorm te geven. Daarbij beschikt de wetgever over appreciatiemarge, maar met grenzen: eenmaal een bepaald beschermingsniveau is gerealiseerd, kan dit niet in aanzienlijke mate worden afgebouwd zonder redelijke verantwoording die verband houdt met het algemeen belang. Dit is het standstillbeginsel.
De rechtspraak heeft het beginsel verfijnd. Een vermindering van bescherming moet:
werkelijk bestaan,
aanzienlijk zijn,
worden verantwoord door motieven van algemeen belang,
proportioneel zijn.
De overheid draagt de bewijslast voor die verantwoording. Een abstract beroep op budgettaire overwegingen volstaat niet. Evenmin is de loutere verwijzing naar een sociaal vangnet zoals het OCMW een voldoende motivering.
In recente arresten werd bevestigd dat standstill een volwaardige evenredigheidstoets vergt. De rechter moet concreet nagaan of de ingreep in het beschermingsniveau gerechtvaardigd is. De motivering hoeft niet noodzakelijk in de regelgeving zelf te staan; zij kan ook achteraf worden gegeven, zolang de redenen daadwerkelijk bestaan.
In de recente rechtsleer groeit de overtuiging dat standstill niet volstaat om artikel 23 volledig tot zijn recht te laten komen. De kern van artikel 23 – het recht op menselijke waardigheid – is immers wél expliciet verankerd in de Grondwet. Steeds meer auteurs pleiten ervoor om menselijke waardigheid rechtstreeks te gebruiken als toetsingsnorm. Dat zou betekenen dat naast standstill ook een directe beoordeling van de impact op de waardigheid van de burger mogelijk wordt.
Cassatierechtspraak opent die deur. Bij ingrijpende wijzigingen in sociale voorzieningen waarschuwt het Hof dat toetsing niet te abstract mag gebeuren; de concrete gevolgen voor de waardige levensomstandigheden van de burger moeten worden meegewogen. Dit stemt overeen met de bestaande praktijk in OCMW-geschillen, waar menselijke waardigheid reeds lang de leidraad vormt.
Artikel 23 verenigt de sociaaleconomische rechten onder het overkoepelende begrip menselijke waardigheid. Dit begrip heeft zich ontwikkeld van een vage richtinggevende notie tot een algemeen rechtsbeginsel met reële normatieve kracht. Het standstillbeginsel heeft een belangrijke rol gespeeld in de bescherming van sociale grondrechten, maar kent grenzen.
Steeds meer stemmen bepleiten om “haasje-over” te maken: niet langer standstill centraal, maar de kernverplichting zelf – het recht om een menswaardig leven te leiden. Die benadering biedt meer houvast bij de beoordeling van maatregelen die de sociale bescherming beperken, en sluit beter aan bij de filosofische, maatschappelijke en juridische ontwikkeling van artikel 23.
Voor overheid en rechterlijke macht ligt hier een belangrijke opdracht: menselijke waardigheid niet alleen erkennen, maar daadwerkelijk vormgeven in regelgeving en rechtspraak. Zo blijft het recht evolueren als instrument van bescherming en gelijkwaardigheid binnen een steeds complexere samenleving.
(Samenvatting van de rede op 2 september 2025 uitgesproken bij de openingszitting voor het gerechtelijk jaar 2025-2026 van het arbeidshof Brussel door ere-kamervoorzitter Lieven Lenaerts.)
Opgelet: Deze tekst omvat slechts een gedeeltelijke inhoud
Word ook lid en lees onbeperkt alle bijdragen.
CHECKLIST MET CHECKBOXEN (ADVOCATEN) Schending van de informatieverzameling en kredietwaardigheidsbeoordeling (art. VII.69 en VII.77 WER) 1. Vragenlijst en basisinformatie Is het formulier volledig ingevuld? Werden onwettige vragen gesteld (gezondheid, ras, seksuele…
Nopens de onderliggende overeenkomst De wet op het consumentenkrediet voorziet dat bepaalde verplichte vermeldingen op een wettelijk voorgeschreven wijze dienen te geschieden. Met verbazing wordt vastgesteld dat ondanks de zeer duidelijke…
… II. Beoordeling De verweerder concludeert in eerste instantie tot nietigheid van de leningsovereenkomst wegens schending van artikel 14 § 1 WCK. Artikel 12 van de wet van 24.03.2003 tot wijziging van…
Rechtspraak met betrekking tot de vereiste van het afzonderlijk lid kan teruggevonden worden in onder meer Vredegerecht Sint-Niklaas, 06.08.2004, T. Vret, 2006, 33, met noot F. De Patou; Vredegerecht Sint-Niklaas…
Uittreksel uit het WERTITEL 3. 1 ---------- (1)<Ingevoegd bij W 2014-04-19/39, art. 3, 021; Inwerkingtreding : 29-05-2014 (zie KB2014-04-19/40, art. 1)> Art. VII.4. 1 ---------- (1)<Ingevoegd bij W 2017-12-22/14, art. 5, 057; Inwerkingtreding : 01-02-2018> Art. VII.4/1.2 en VII.99 verstrekt de betalingsdienstaanbieder…
Basis: de (oude) wet op de betalingsdiensten is de omzetting van de Europese richtlijn 2007/64/ EG naar het nationale recht. Krachtlijnen: - ruim toepassingsgebied - Frauderegeling: risico voor de betalingsdienstaanbieder…
Het consumentenbegrip in artikel I.1, 2° WER: afbakening, toepassing en aandachtspunten WCK I.1, 2° WER – Het consumentenbegrip in artikel I.1, 2° WER vormt een fundamenteel aanknopingspunt binnen het economisch recht…
Inleiding: het belang van het kostenbegrip per kredietvorm Hoewel de wet een uniforme definitie hanteert voor de totale kosten van het krediet voor de consument, verschilt de praktische toepassing aanzienlijk tussen…
Wanneer derhalve een autobestuurder in dronken toestand of onder invloed van alcohol een aanrijding veroorzaakt en dus schade veroorzaakt, dient de rechter te onderzoeken of het schadegeval op een zelfde…
CV Fluvius System Operator t/ NV Automotive Transport and Suppy Center, VZW Vinçotte en Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt ... IV. Beoordeling A. Ontvankelijkheid A.1. Gedeeltelijke verjaring van de vordering van FLUVIUS 1. ATSC voert…
Belgische Staat t/ NV I.T. en NV I.A. ... 4. De betwistingen en hun beoordeling 4.1. Omtrent de ontvankelijkheid van het hoger beroep op grond van artikel 1050 Ger.W. 4.1.1. De geïntimeerden stellen dat het…
X. t/ Y. ... De partijen zijn gehuwd (...) op 9 april 1994 en dit onder het wettelijk stelsel bij gebrek aan huwelijkscontract. Op 18 februari 2016 werd een wijzigend huwelijkscontract opgesteld met behoud…
Arrest nr. 263.911 X. t/ Universiteit Antwerpen I. Voorwerp van het beroep 1. Het beroep, ingesteld op 30 april 2024, strekt tot de nietigverklaring van «het niet nemen door de Universiteit Antwerpen na daartoe overeenkomstig…
P.V.T. I. Rechtspleging voor het Hof Het cassatieberoep is gericht tegen het vonnis in hoger beroep van de correctionele rechtbank Antwerpen, afdeling Antwerpen, van 11 oktober 2024. ... II. Beslissing van het Hof Beoordeling Middel 1. Het eerste…
S.H. t/ S.R. I. Rechtspleging voor het Hof Het cassatieberoep is gericht tegen het vonnis in hoger beroep van de correctionele rechtbank Limburg, afdeling Tongeren, van 19 juni 2024. ... II. Beslissing van het Hof Beoordeling ... Eerste…
Arrest I. Rechtspleging voor het Hof Het cassatieberoep is gericht tegen het arrest van het hof van beroep te Antwerpen van 2 maart 2023, gewezen na arrest van het Hof van 16 september 2022. ... III…
V. t/ Orde van advocaten bij de balie te Antwerpen e.a.Arrest I. Rechtspleging voor het Hof Het cassatieberoep is gericht tegen het arrest van het hof van beroep te Antwerpen van 13 september…
V. t/ Orde van advocaten bij de balie te Antwerpen e.a.Arrest I. Rechtspleging voor het Hof Het cassatieberoep is gericht tegen het arrest van het hof van beroep te Antwerpen van 13 september…
W. t/ V. I. Rechtspleging voor het Hof Het cassatieberoep is gericht tegen het arrest van het hof van beroep te Antwerpen van 9 januari 2024. ... III. Beslissing van het Hof Beoordeling 1. De regel van…
Het in art. 702, 3° Ger.W. bedoelde vereiste dat de dagvaarding, op straffe van nietigheid, het onderwerp en een korte samenvatting van de middelen van de vordering bevat, heeft een…
Een lijfrente wordt in de rechtsleer omschreven als een rechtsverhouding krachtens welke een persoon aan een andere persoon verplicht is tot een periodieke uitkering van een geldbedrag, gedurende het leven…
Il. Beroepen vonnis Investeren in andermans woning verrijking zonder oorzaak waarbij de kosten de normale lasten in de huishouding overschrijden - verrijking zonder oorzaakWanneer de uitgaven van de ene feitelijke…
PrincipesDe vastgoedmakelaar heeft recht op commissieloon in dien de beoogde verkoopovereenkomst effectief tot stand komen ten gevolge van zijn tussenkomst De vastgoedmakelaar heeft recht op commissie wanneer de koop met…
T.D. t.\ P.W. en N.V. II. Feiten en vorderingen 1. Eiser voert aan dat hij, in de zomer van 2011, verschillende (telefonische) contacten heeft gehad met verweerders met betrekking tot…
E. t./ B. bvba( ... )Antecedenten1. Het geschil vindt zijn oorsprong in een overeenkomst van "verkoopstoelating - verhuring van diensten", door de partijen ondertekend op 2 juli 2010.1.1. Met deze…
Rechtspraak: • Hof van Cassatie, 1e Kamer 2 februari 2006, RW 2008-2009, 926 .... III. Beslissing van het Hof Beoordeling Eerste middel 1…
Elfri.be bestaat als site sinds 2003. Sinds 15 augustus 2018 werkt de site in haar nieuwste editie met Arc3c als uitgever. Nieuw is de https omgeving, het dynamisch karakter, web 3 .0 technologie, betere zoekmogelijkheden en een 40 tal nieuwe functies. De site wordt inhoudelijk voortdurend, lees dagelijks, aangepast en aangevuld met de recentste wetswijzigingen, nieuwe rechtspraak en nieuwe rechtsleer. Bijna alle rechtspraak die in België aandacht krijgt is terug te vinden op de elfri.be. Anders dan andere dure websites, hebben we een technologie uitgewerkt waarbij de gezochte informatie onmiddellijk wordt verschaft door een gewone vraagstelling in gewoon Nederlands, het weze op de site zelf, het weze gewoon in Google. Wij spreken uw taal en werken niet met onbegrijpelijke of onlogische boomstructuren die verwijzen naar documenten die ofwel niet relevant, ofwel niet kunnen gelezen worden. Om volledige informatie met bronnen, rechtsleer, rechtspraak en wetgeving, kan u een vrij goedkoop abonnement nemen (reeds mogelijk vanaf 1 maand)
In een procedure wordt principieel geoordeeld op basis van het gerechtsdossier zoals gestaafd middels stukken die door partijen worden neergelegd. De conclusies houden de middelen in tot ondersteuning van de eis…
Bronnen en referenties Bücherhexe (2007). Paul Watzlawick. Wikipedia die freie Enzyklopädie. Verkregen 04-02-2007 van http://de.wikipedia.org/wiki/Paul_Watzlawick ExplicitImplicity (2007). Paul Watzalwick. Wikipedia, the free encyclopedia. Verkregen 04-02-2007 van http://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Watzlawick Auteur onbekend (2006). Uittreksel van ‘De…
Principieel is in toepassing van het WER een persoonlijk faillissement van een (ex) bestuurder (nieuwe naam voor zaakvoerder) mogelijk, los van het faillissement van de onderneming waarin deze optrad. Boek I…
Artikel 213 Burgerlijk wetboek stelt: “Echtgenoten zijn jegens elkaar tot samenwoning verplicht, zij zijn elkaar getrouwheid, hulp en bijstand verschuldigd”. Deze bepaling werd opgenomen in Hoofdstuk VI Wederzijdse rechten en verplichtingen…
Hoe kan men onroerende goederen verkrijgen door verkrijgende verjaring? voorwaarden: - een voortdurend bezit - een onafgebroken bezit - een openbaar bezit - een niet dubbelzinnig bezit - een bezit als eigenaar…
ONTLEDING LASTER ONDER DE GELDING VAN HET Sw. 1867 • Laster bestaat erin aan een persoon kwaadwillig een bepaald feit ten laste te leggen dat zijn eer kan krenken of hem…
De regels betreffende de foutaansprakelijkheid worden weergegeven in de artikelen 1382 en 1383 oud Burgerlijk Wetboek. Volgens deze artikelen dient degene die door zijn fout of nalatigheid aan een ander schade…
Een nietig verklaarde overeenkomst kan voor partijen geen grondslag van rechten en verplichtingen zijn. De nietige overeenkomst kan ook niet aan derden worden tegengeworpen. Bovendien werkt een nietige rechtshandeling terug…
Voorbeelden van beschikkingen: uittreksel uit het gerechtelijk wetboek: Art. 98. Wanneer een rechter wettig verhinderd is of er een plaats van rechter openstaat in een rechtbank van eerste aanleg of van koophandel…
Nr. P.15.0880.N H J, inverdenkinggestelde, eiser, tegen H W, burgerlijke partij, verweerder. I. RECHTSPLEGING VOOR HET HOF Het cassatieberoep is gericht tegen het arrest van het hof van beroep te Gent…
Art. 474 Sw. 2024 (Inwerkintreding 8 april 2026) Verzwarende factoren van diefstal en afpersing stelt: “Bij de keuze van de straf of maatregel en de zwaarte ervan voor een in deze…
Rechtspraak: • Raad van State,12e Kamer – 9 juni 2009, RW 2010-2011, 25: Samenvatting: Wanneer het bestuur voornemens is ten aanzien van een bestuurde een maatregel te nemen die hem op…
Bekom toegang tot alle informatie op deze website
Met een abonnement krijgt u toegang tot een schat aan bijkomende informatie (vaak elders niet te vinden), lezen van de volledige teksten zonder beperkingen, verwijzingen naar wetten, rechtspraak en wetten, antwoorden op nog meer vragen, opzoekingen allerhande mogelijkheid tot knippen, plakken, afdrukken, modellen, tips, trics, aandachtspunten professioneel gedeelte en zoveel meer.
Met een abonnement (vanaf 5,95 euro per maand) heeft u steeds een professionele juridische bibliotheek met 25.000 bijdragen ter beschikking
BVBA Advocatenkantoor Elfri De Neve
Stationsstraat 29 - 9700 Oudenaarde
voor afspraak 055/31.86.47
Fax: 055/31.14.03
U heeft geen toegang tot knippen, plakken, opslaan, printen, downloaden, raadpleging archief, sociaal netwerk, vacaturedienst slechts gedeeltelijke toegang tot deze pagina. Om hiervan gebruik te maken van deze functies en diensten dient u u een pro-abonnement te nemen. klik hier voor de verschillende formules
Share