In het bestuursrecht en het sociaal recht wordt vaak gewerkt met eenvoudige, “harde” voorwaarden. Een van de meest voorkomende voorbeelden is de eis dat iemand officieel moet zijn ingeschreven in een bepaald register (zoals het bevolkingsregister of een ander administratief bestand) om een recht te kunnen uitoefenen of een voordeel te verkrijgen. Dat is begrijpelijk: administraties hebben nood aan duidelijke criteria en objectieve gegevens.

Toch schuilt daarin een risico. Een administratieve formaliteit kan er in bepaalde gevallen toe leiden dat mensen rechten verliezen of geen toegang krijgen tot bescherming, ook al beantwoorden zij in werkelijkheid wél aan de feitelijke voorwaarden. Dan komt men terecht in het spanningsveld tussen administratieve eenvoud en juridische rechtvaardigheid. Precies daar wordt het gelijkheidsbeginsel bijzonder belangrijk.

Inschrijving als toegangspoort tot rechten

Administraties gebruiken registers omdat ze efficiënt zijn. Een inschrijving is zichtbaar, controleerbaar en gemakkelijk te verwerken. Het register wordt dan een bewijs van “bestaan” binnen het systeem. Voor de overheid lijkt dat logisch: wie niet geregistreerd is, is moeilijk te identificeren en te controleren.

Maar registratie is geen perfect instrument. Een inschrijving kan ontbreken om redenen die niets te maken hebben met de werkelijkheid. Denk aan administratieve fouten, laattijdige formaliteiten, schrappingen, verhuisproblemen, complexe gezinssituaties of situaties waarin iemand moeilijk toegang krijgt tot de administratie. Het gevolg kan zijn dat iemand feitelijk aanwezig is, maar administratief “onzichtbaar” wordt.

Wanneer een regeling dan zegt: “zonder inschrijving geen recht”, wordt de formaliteit de doorslaggevende factor. Dat is problematisch wanneer de inschrijving slechts een middel zou moeten zijn, en niet het doel.

Formele criteria versus feitelijke werkelijkheid

In veel regels gaat het uiteindelijk niet om de registratie zelf, maar om een achterliggende werkelijkheid: verblijf, woonplaats, band met een grondgebied, duurzame aanwezigheid, feitelijke situatie, enzovoort. Een register kan die werkelijkheid weerspiegelen, maar is niet altijd betrouwbaar.

Als men registratie behandelt alsof ze de werkelijkheid volledig vervangt, dan worden twee situaties die in werkelijkheid gelijk zijn toch verschillend behandeld.

Dat kan bijvoorbeeld gebeuren wanneer:

• • twee personen zich in dezelfde feitelijke situatie bevinden,

• • maar één van hen administratief correct geregistreerd is,

• • terwijl de andere door omstandigheden niet (meer) geregistreerd is.

Als enkel de registratie telt, krijgt één persoon een recht en de andere niet. Het verschil ontstaat dan niet door de realiteit, maar door het administratief spoor.

Het gelijkheidsbeginsel als rem op overdreven formalisme

Het gelijkheidsbeginsel is eenvoudig: gelijke gevallen moeten gelijk behandeld worden, en een verschil in behandeling kan alleen als het redelijk te verantwoorden is.

Dat betekent niet dat administratie nooit op basis van registers mag werken. Maar het betekent wél dat registratie niet mag uitgroeien tot een willekeurige filter, zeker niet wanneer dat leidt tot ernstige gevolgen.

Een verschil in behandeling moet:

1. steunen op een objectief criterium,

2. redelijk verantwoord zijn,

3. proportioneel blijven.

Als inschrijving puur als technisch hulpmiddel dient, maar in de praktijk de toegang tot essentiële rechten bepaalt, dan is een kritische toets nodig: is het nog redelijk dat de formaliteit alles overheerst?

De nood aan rechtvaardige correctiemechanismen

Een volwassen rechtssysteem erkent dat administratie feilbaar is. Daarom zijn er correctiemechanismen nodig, zoals:

• • mogelijkheid om met andere bewijzen de feitelijke situatie aan te tonen,

• • herstelmogelijkheden wanneer registratie ontbreekt,

• • uitzondering voor bijzondere omstandigheden,

• • mildere gevolgen wanneer het gebrek buiten de wil van de betrokkene ligt.

Zonder zulke mechanismen wordt het systeem hard en blind. Het houdt geen rekening met realiteit en treft precies de mensen die het meest kwetsbaar zijn: wie moeilijk toegang heeft tot administratie, wie geen vaste woonplaats heeft, wie in tijdelijke of onzekere situaties zit, of wie afhankelijk is van derden om formaliteiten te regelen.

Het brede belang: niet beperkt tot één soort recht

Deze problematiek speelt niet alleen in één domein. In veel sectoren worden rechten of procedures gekoppeld aan:

• • inschrijving in registers,

• • officiële attesten,

• • administratieve documenten,

• • formele adressen,

• • digitale registraties.

Hoe meer de overheid digitaliseert en automatiseert, hoe groter het risico dat “wat in het systeem staat” belangrijker wordt dan “wat werkelijk bestaat”.

Daarom is de algemene les belangrijk: een overheid mag registers gebruiken, maar moet vermijden dat registratie een absolute voorwaarde wordt die geen ruimte laat voor feitelijke waarheid en redelijkheid.

Besluit

Registers en administratieve formaliteiten zijn noodzakelijk. Maar ze mogen niet de plaats innemen van de werkelijkheid. Wanneer een recht afhankelijk wordt gemaakt van een inschrijving, moet men altijd waakzaam blijven: klopt het dat registratie hier de juiste maatstaf is? En bestaat er een redelijke uitweg als de registratie onjuist of onvolledig is?

Een rechtsstaat is pas echt sterk wanneer hij niet enkel werkt voor wie administratief “in orde” is, maar ook rechtvaardig blijft voor wie door omstandigheden uit het systeem valt, zonder daarom minder recht te hebben.

FAQ